Khi nguồn tin bi-a trống rỗng, nhà báo có nên viết?

Tôi vừa cầm trên tay một bản phân tích biên bản mà đồng nghiệp gửi sang. Giấy trắng, mục lục đầy đủ: kỹ thuật, dữ liệu cầu thủ, thể thức giải đấu, bản đồ quyền lực, rủi ro tuân thủ, câu chuyện truyền thông. Nhìn từ bên ngoài, đây là một văn bản chuyên môn được làm rất bài bản. Nhưng dưới mỗi đề mục chỉ có một dòng lặp lại: không xác định được, không đủ dữ liệu, không thể đánh giá. Không có tiêu đề. Không có nguồn tin. Không có tên cầu thủ. Không có tên giải đấu. Không có một con số thành tích nào. Bản phân tích chín mảng chuyên môn, nhưng cả chín mảng đều trống. Nếu là một bài tập ở trường báo chí, đây có thể là điểm kém. Nhưng trong nghề của tôi, sau 43 năm viết thể thao, tôi lại nghĩ khác. Một bản phân tích dám nói rằng mình không có dữ liệu là một tài liệu hiếm hoi. Giới làm báo thể thao đang bị ám ảnh bởi việc phải có quan điểm. Mỗi ngày có hàng nghìn bài viết được xuất bản mà không hề có sự kiện được xác minh. Người ta mượn một cái tên đang nóng, ghép vào một mô hình chiến thuật đang thịnh hành, rồi tuôn ra những kết luận nghe rất trôi chảy. Nếu cầu thủ chơi hay, họ bảo đó là bản lĩnh. Nếu chơi dở, họ bảo đó là áp lực. Câu chuyện nào cũng có thể gán cho một khuôn mẫu có sẵn. Chỉ có điều, những bài viết ấy hiếm khi tự hỏi: căn cứ của tôi ở đâu? Bản phân tích này đặt ra một câu hỏi ngược lại, một câu hỏi rất khó chịu: bạn sẽ viết gì khi không có gì để viết? Với một nhà báo mới vào nghề, câu trả lời thường là về nhà. Với một nhà báo đã quen với guồng tin tức, câu trả lời có thể là bịa ra một cái gì đó. Nhưng với người làm phân tích thực sự, câu trả lời phải là chờ đợi. Dữ liệu trống cũng là một dạng dữ liệu; nó báo cho bạn biết rằng bạn chưa đủ quyền để lên tiếng. Cách đây nhiều năm, tôi từng viết về một trận đấu bi-a mà tôi chưa xem trực tiếp. Tôi chỉ đọc lại biên bản, xem vài đoạn cắt, rồi tưởng tượng ra cú đánh quyết định. Bài viết được khen là có cảm xúc. Nhưng sau đó tôi xem lại băng, tôi nhận ra mình đã sai hoàn toàn về thứ tự những sự kiện. Cái cảm xúc tôi mô tả thực chất chỉ là thứ tôi muốn có trong trận đấu, không phải là thứ đang diễn ra trên bàn. Kể từ lần đó, tôi học được một nguyên tắc: viết trước khi đủ thông tin giống như kéo cơ khi chưa nhìn thấy bi chủ. Đánh trúng là may, đánh trật mới là bản chất. Bản phân tích kia không nói về một trận đấu cụ thể. Nó cũng không nói về một cầu thủ cụ thể. Vậy nó nói về điều gì? Nó nói về trách nhiệm. Khi bạn không biết môn thi đấu là gì, bạn không thể soi kỹ thuật. Khi bạn không biết tên người chơi, bạn không thể đánh giá phong độ. Khi bạn không biết giải đấu nào, bạn không thể nói về tính chất quyết đấu. Tất cả những điều không thể ấy đều là những khoảng trống. Trong thể thao, khoảng trống không phải là chỗ để lấp bằng suy đoán. Khoảng trống là nơi bạn phải đứng yên và đợi bóng tới. Tôi thấy nhiều người đọc tin thể thao ngày nay không có thói quen kiểm tra nguồn. Họ thấy một tiêu đề kêu trên mạng xã hội là lập tức chia sẻ. Họ không hỏi trận đấu diễn ra ở đâu, giải đấu nằm trong hệ thống nào, cầu thủ đó đã đạt được danh hiệu gì. Họ chỉ hỏi: tin này có kịch tính không. Và vì họ chỉ hỏi vậy nên nhiều cây bút sẵn sàng dựng lên một câu chuyện kịch tính từ cái khoảng trống. Có người gọi đó là sáng tạo. Tôi gọi đó là sự lười biếng đội lốt nhà báo. Hãy nhìn vào các mục phân tích trong biên bản kia. Mục kỹ thuật: không xác định. Nếu là một người viết tự tin thái quá, họ sẽ chọn một cú đánh đẹp bất kỳ để mổ xẻ. Mục dữ liệu thành tích: không xác định. Nếu là một người viết theo kiểu câu view, họ sẽ bịa ra một con số kỷ lục rồi khẳng định cầu thủ đang đứng trước cột mốc lịch sử. Mục thể thức giải: không xác định. Nếu là một người viết bất cẩn, họ sẽ nói luôn đây là trận chung kết, còn mơ hồ giữa một và chín bi. Nhưng người viết ở đây đã chọn cách dừng lại. Họ đã chọn cách viết ra bốn chữ: không đủ dữ liệu. Đó là một quyết định mang tính phản trực giác. Bởi vì dư luận không thưởng cho sự kiên nhẫn. Dư luận thưởng cho những ai đưa ra nhận định nhanh và quả quyết. Một câu nói kiểu: không xác định được môn thi đấu sẽ bị chê là vô tích sự. Nhưng nếu tất cả những người làm phân tích đều thừa nhận giới hạn của mình như vậy, thị trường thông tin thể thao sẽ bớt độc hại đi rất nhiều. Không phải lúc nào chúng ta cũng cần thêm một bài viết. Có lúc chúng ta cần ai đó đứng ra nói: tôi chưa đủ căn cứ. Ở tuổi 59, tôi chứng kiến quá nhiều bài phân tích được viết từ một biểu đồ bị tách khỏi bối cảnh. Người ta lấy một cú sút xa, đo tốc độ, đo quỹ đạo, rồi gán cho nó một ý nghĩa chiến thuật. Người ta lấy một trận đấu giao hữu, đếm số đường chuyền, rồi tuyên bố một trường phái mới ra đời. Người ta quên mất rằng thể thao là tổng hòa của những yếu tố không thể đo đếm: cảm giác bàn tay, độ căng của sợi dây, tiếng thở dài của khán giả. Dữ liệu giúp chúng ta nhìn rõ hơn, nhưng nó không bao giờ thay thế được nhu cầu phải trực tiếp chứng kiến. Bản phân tích trống rỗng kia nhắc tôi nhớ về một buổi tối ở một câu lạc bộ bi-a nhỏ tại Liverpool. Có hai người chơi nghiệp dư ngồi tập trong góc phòng. Họ không có huấn luyện viên, không có thiết bị đo lường, cũng chẳng có ai quay lại để phân tích. Họ chỉ lặp đi lặp lại một cú đánh tới hàng trăm lần. Không ai vỗ tay, không ai ghi chép. Nhưng tôi biết họ đang học được thứ mà nhiều bài phân tích hiện đại bỏ sót: thói quen quan sát trước khi hành động. Họ nhìn bi chủ nằm đâu, nhìn bi mục tiêu nằm đâu, nhìn băng bàn và độ xoáy. Chỉ sau khi mọi chi tiết đã nằm trong đầu, họ mới cúi xuống và thực hiện cú đánh. Người làm báo thể thao cũng nên như vậy. Trước khi viết về một giải đấu, hãy xem một vài trận đấu thực tế. Trước khi khẳng định về một cầu thủ, hãy tìm ít nhất ba nguồn độc lập. Trước khi gọi một khoảnh khắc nào đó là bước ngoặt lịch sử, hãy hỏi khoảnh khắc ấy có thực sự thay đổi cục diện hay chỉ là một tình huống đẹp rồi trôi qua. Những câu hỏi đó không làm bài viết kém hấp dẫn. Chúng làm bài viết đáng tin hơn. Có một câu tôi vẫn tự nhắc mình trong những ngày thị trường tin tức chạy theo số lượt xem: khi dữ liệu trống, nhà báo đừng cố gõ bừa cho kín trang. Hãy để trang giấy trắng. Hãy để câu chữ chưa được viết ra. Vì khoảng trống ấy, dù không mang lại cho bạn một bài viết hoàn chỉnh, lại là cách duy nhất để bảo vệ sự trung thực của nghề. Một thông tin về bi-a chưa được kiểm chứng không thể là một tin tức. Nhưng một lời từ chối bình luận vì thiếu bằng chứng lại là một thông điệp rất rõ ràng. Tôi không thể tặng độc giả một cái tên, một kỳ tích hay một trận cầu nảy lửa trong câu chuyện này. Tôi cũng không thể giúp họ tìm ra nhân vật chính. Nhưng tôi có thể tặng họ một thứ khác: một ví dụ cụ thể về việc từ chối kết luận khi chưa có cơ sở. Trong nền báo chí thể thao đang ngày càng ồn ào, sự im lặng đúng lúc là một năng lực. Và năng lực đó bắt đầu từ việc nhận ra rằng không phải mọi thiếu sót đều cần được khắc phục bằng tưởng tượng. Có những thiếu sót cần được khắc phục bằng cách chờ thêm thông tin. Phòng họp báo có lúc trống rỗng. Bàn bi-a có lúc không có bóng. Và những bản phân tích có lúc phải trả về danh sách rỗng. Điều đó không khiến nghề báo yếu đi; nó nhắc chúng ta nhớ rằng sự trung thực đứng trước sự xuất hiện. Tôi viết bài này như một lời ghi chú bên lề biên bản kia. Biên bản trống đã nói một câu chính xác bằng cách không nói bất cứ điều gì. Khi dữ liệu không có, hãy để cây bút nằm yên. Đó là cách duy nhất để cây bút còn ý nghĩa khi dữ liệu xuất hiện.